.

Ενοχή, ένα μάταιο συναίσθημα, από τον Δρ. Νίκο Πόρτολα

Η ενοχή είναι η πιο συχνή μορφή άγχους

 

«Καμιά ποσότητα ενοχής δεν μπορεί να αλλάξει το παρελθόν και κανένα ποσό αγωνίας δεν θα αλλάξει το μέλλον»  Κινέζικη παροιμία

 

«Δεν είναι η βίωση του σήμερα που οδηγεί τους ανθρώπους στην τρέλα. Είναι οι τύψεις για κάτι που έγινε χθες κι ο τρόμος για το τι θα αποκαλύψει το αύριο»  Ρ. Τζ. Μπαρντέτ


Σκεφτείτε για ένα λεπτό, μόνο ένα λεπτό χρειάζεται για να ανακαλύψετε ότι όσες φορές φέρατε στο μυαλό σας μια «άτυχη» στιγμή του παρελθόντος σας, το μόνο που καταφέρατε ήταν να καταστρέψετε ότι πολυτιμότερο έχετε: το παρόν κι αυτή τη μοναδική στιγμή που δε θα ξαναέρθει ποτέ. Κι αυτό γιατί;

 

Μα, γιατί νοιώσατε το πιο άχρηστο συναίσθημα που κάποιοι φρόντισαν από μικρά παιδιά να σπείρουν μέσα σας: Ενοχή.


Ενοχή σημαίνει να σπαταλάτε τις τωρινές πολύτιμες στιγμές σας ακινητοποιημένοι στο τέλμα του πόνου εξαιτίας μιας παρελθούσας συμπεριφοράς, μιας περασμένης στιγμής στην οποία πράξατε διαφορετικά από ότι σας έχουν «διδάξει» ή διαφορετικά απ’ ότι οι «σπουδαίοι» άλλοι θα ήθελαν να πράξετε.

 

Η ενοχή είναι (μαζί με την αγωνία, που αναφέρεται σε μελλοντικό χρόνο) η πιο συχνή, και κοινή σε όλους, μορφή άγχους. Με την ενοχή ασχολείστε με ένα περασμένο, μπορεί και πολύ παλαιό, γεγονός.

 

Συνήθως είναι κάτι που σας κάνει να νοιώθετε άσχημα, να θυμώνετε, να αποκαρδιώνεστε, και να ξοδεύετε τις τωρινές σας στιγμές με κάποιο γεγονός του παρελθόντος για το οποίο δε μπορείτε να κάνετε απολύτως τίποτα.


Αν ρίξετε μια προσεκτική ματιά στη ζωή σας, ειδικά στην παιδική ηλικία, εύκολα θα διαπιστώσετε ότι έχετε πέσει θύματα μιας «δολοπλοκίας», μιας «συνωμοσίας» που αποσκοπούσε στο να σας μετατρέψει σε ενοχικά άτομα. Πως γίνετε αυτό;

 

Μα απλά με το να υπάρχει πάντα κάποιος που σας στέλνει ένα μήνυμα ώστε να σας υπενθυμίσει ότι πρέπει να νοιώσετε άσχημα κάθε φορά που αυτός θεωρεί ότι οφείλεται να κάνετε ή να μην κάνετε κάτι, να πείτε ή να μην πείτε κάτι, να αισθανθείτε ή να μην αισθανθείτε κάτι.

 

Και γιατί δεχτήκατε αυτά τα μηνύματα ενοχής που σας εμφύσησαν όλα αυτά τα χρόνια; Μα, γιατί σας έμαθαν να αισθάνεστε «κακοί» κι «απάνθρωποι» αν δε νοιώθετε ενοχή. Ποτέ βέβαια, οι «εκπαιδευτές» αυτοί, δε μπήκαν στον κόπο να σας πουν ότι καμιά ενοχή δεν είναι ικανή να αλλάξει τα γεγονότα.  

 

Ποιοι είναι αυτοί οι «εκπαιδευτές» και ποιες οι χαρακτηριστικές αντιδράσεις τους που σας δημιουργούν ενοχή;


Ας ξεκινήσουμε από τους γονείς, καθώς η ενοχή που εκπορεύεται από την οικογένεια είναι η πλέον συνηθισμένη μέθοδος για να πειθαρχούν κατά το δοκούν τα ανυπότακτα παιδιά.

 

Θυμηθείτε, πόσες φορές, σαν παιδιά, ακούσατε φράσεις όπως: «αχ, εγώ κάθομαι και παιδεύομαι για σένα κι εσύ βγαίνεις και διασκεδάζεις» ή «έμεινα παντρεμένη με τον πατέρα σου μόνο για χάρη σου» ή «δε με βοηθάς και η μέση μου χειροτερεύει» ή «εννέα μήνες σε κουβαλούσα και δε φαντάζεσαι τους πόνους για να σε φέρω στον κόσμο» και πολλά άλλα.

 

Αυτή είναι η γονεϊκή ενοχή  που αποσκοπεί στο να διατηρήσει δέσμια τα παιδιά στα θέλω και τις προσδοκίες της. Οι γονείς χειρίζονται τη μηχανή της ενοχοποίησης και τα παιδιά συμπεριφέρονται ανάλογα αν και δυσανασχετούν.

 

Άλλη γονεϊκή τακτική είναι το «μας ντρόπιασες», «δε βλέπεις το γειτονόπουλο πως τα καταφέρνει σε ότι του λένε οι γονείς του και δε τους στεναχωρεί», «τι θα πει η κοινωνία», «αν το κάνεις αυτό θα πεθάνω», κλπ.

 

Βέβαια, δε σταματούν εκεί αλλά επεμβαίνουν σε κάθε τομέα της ζωής των παιδιών, ακόμα και το σεξουαλικό, καλλιεργώντας ενοχές και μεγαλώνοντας νευρωτικούς ανθρώπους. Η «εκπαίδευση» συνεχίζεται στην κοινωνική ζωή. Όλοι σαν παιδιά ακούσατε κάτι τέτοιο: «παραλίγο να πεθάνω όταν σε είδα να σκαλίζεις τη μύτη σου μπροστά στον κόσμο» ή «πόσο ντράπηκα που δεν είπες ευχαριστώ».

 

Η χειραγώγηση συνεχίζεται και στην ενήλικη ζωή με κουβέντες του τύπου «εγώ σου έφτιαξα περιουσία αλλά σηκώθηκες κι έφυγες κι όλα ρήμαξαν», «φίλησα κατουρημένες ποδιές για να σε διορίσω κι εσύ τα βρόντηξες όλα και παραιτήθηκες», «σου έχτισα προίκα και βρήκες να παντρευτείς αυτό το μπατίρη (συνήθως δεν χρησιμοποιούν αυτή τη λέξη) »…


Σχεδόν ταυτόχρονα με τους γονείς, για τη δημιουργία ενοχών «δουλεύει» και το σχολείο.

 

Εδώ φράσεις όπως, «οι γονείς σου θα απογοητευτούν από εσένα εάν… (βάλτε μια πρόταση που θυμάστε)», «θα πρέπει να ντρέπεσαι για τους κακούς σου βαθμούς, τη συμπεριφορά, την αργοπορία, την ονειροπόληση, κλπ».

 

Το κορυφαίο: «αν δε μελετάς δε θα περάσεις στο πανεπιστήμιο και τότε να δούμε τι θα κάνεις στη ζωή σου». Εδώ, σημασία έχει να σκεφτείτε κατά πόσο σαν ενήλικοι είστε προϊόντα αυτού του σχολικού συστήματος.


Ταυτόχρονα, αλλά και στη συνέχεια της ζωής, η θρησκεία (η όποια θρησκεία) έρχεται να συνεπικουρήσει ώστε να δημιουργηθεί μια συμπεριφορά κατευθυνόμενου ατόμου. Σε όλα τα θρησκευτικά δόγματα και λατρείες έχουμε την μόνιμη επωδό ότι θα τιμωρηθείτε επειδή κάνατε ή δεν κάνατε κάτι. Πρέπει αυτό, οφείλουμε το άλλο, κι η λίστα μεγαλώνει και γίνεται ατελείωτη.


Μετά προστίθεται μια άλλη πηγή ενοχής, ο/η σύντροφος.

 

Εδώ η, ενοχική φράση κλειδί ξεκινάει με το «αν με αγαπούσες…» κι αποτελεί τον πιο γνωστό και πετυχημένο τρόπο χειραγώγησης της/του συντρόφου. Επίσης, γκρίνια, σιωπή, βλέμμα όλο κακία είναι κάποιες από τις γνωστές μεθόδους μετάδοσης της ενοχής μεταξύ συντρόφων. Ο λόγος; Η ενοχή είναι πολύ χρήσιμη ώστε να κάνεις το σύντροφό σου να προσαρμοστεί στα πρότυπα συμπεριφοράς σου αλλά και να ανταποκριθεί σε όλες τις απαιτήσεις σου.


Τη συνέχεια τη δίνουν τα παιδιά, που σαν αποδέκτες ενοχής, την ενσωματώνουν και τη χρησιμοποιούν και σαν όπλο κατάκτησης των θέλω τους. Είτε με έμμεσο τρόπο (μούτρα, βουβό κλάμα, σιωπή, αποχώρηση), είτε με άμεσο («δεν είσαι καλός πατέρας αφού δε μου αγοράζεις το παιχνίδι» ή «ο πατέρας του Κ. του έδωσε 50 ευρώ στην εκδρομή κι αυτός ήταν πολύ χαρούμενος, ενώ εγώ…») αντιστρέφουν το παιχνίδι της γονεϊκής ενοχής και το χρησιμοποιούν για να χειριστούν τους γονείς, τους παππούδες και άλλα μέλη της οικογένειας τους.


Τέλος, ολόκληρη η κοινωνία χρησιμοποιεί την ενοχή προς όφελός της. Ένα παράδειγμα το φιλοδώρημα. Ενώ θα έπρεπε να αντιπροσωπεύει μια ένδειξη ανταμοιβής για μια εξαιρετικά προσφερόμενη υπηρεσία, έχει καταντήσει προσπάθεια εξαγοράς των ενοχών αυτού που δέχεται την υπηρεσία. Με το βλέμμα, ο αποδέκτης του φιλοδωρήματος, προσπαθεί να σας κάνει να νοιώσετε άσχημα κι ενοχικά ώστε να λάβει το μεγαλύτερο δυνατό, άσχετα εάν έχετε λάβει ή όχι, τις καλύτερες υπηρεσίες.

 

Πως όμως μπορείτε να αντιμετωπίσετε τις ενοχές;


-      Βασικό όπλο στην προσπάθεια σας να εκμηδενίσετε τις ενοχές, αποτελεί η κατανόηση πότε οι άλλοι τη χρησιμοποιούν για να σας χειραγωγήσουν.


-      Ποτέ μη ξεχνάτε ότι η ενοχή αναφέρεται στο παρελθόν, κάτι που δε μπορεί να αλλάξει, όσο κι αν το θέλετε.


-      Ίσως είναι φρόνιμο να αναρωτηθείτε τι είναι αυτό που αποφεύγετε να κάνετε με το να εμμένετε σε ενοχές για το παρελθόν.


-      Αποδεχτείτε τον εαυτό σας και το γεγονός ότι ο κώδικας συμπεριφοράς και ελεύθερης δράσης σας δε μπορεί να ικανοποιεί τους πάντες και σίγουρα όχι όσους προσπαθούν να σας επιβληθούν με τα δικά τους αποστειρωμένα πρότυπα.


-      Αξιολογείστε τα αποτελέσματα της δράσης σας βάση των δικών σας κανόνων. Αν αυτά είναι για σας ευχάριστα και παραγωγικά και δε βλάπτουν τους γύρω σας, τότε οι γνώμη των άλλων περισσεύει.


-      Αποδείξτε σε όσους προσπαθούν να σας εμφυσήσουν ενοχές με απώτερο σκοπό να σας χειραγωγήσουν ότι είστε απόλυτα ικανοί να αντιμετωπίσετε την δήθεν απογοήτευση που τους προκαλέσατε δρώντας ελεύθερα από ενοχικούς περιορισμούς.


      Τέλος, να θυμάστε ότι, άσχετα από το τίμημα, η ενοχική συμπεριφορά δεν είναι παρά μια καθαρή μορφή συναισθηματικής ηττοπάθειας κι απεμπόληση της ελευθερίας σας.

 


Γράφει ο Δρ. Νίκος Πόρτολας, Ψυχολόγος, B.Sc, M.Sc, Ph.D.
fb: Psychology for a better life

 


Thessaloniki Arts and Culture  http://www.thessalonikiartsandculture.gr

 

 

 

Close