Θεσσαλονίκη: μαρτυρίες Ευρωπαίων περιηγητών

Θεσσαλονίκη: μαρτυρίες Ευρωπαίων περιηγητών

Εκτός από τα οθωμανικά φιρμάνια και άλλα επίσημα έγγραφα, την Θεσσαλονίκη έχουν περιγράψει από τον 16ο έως τον 20ο αιώνα και σημαίνοντες Ευρωπαίοι.

Τις μαρτυρίες αυτών δημοσίευσαν οι μελετητές Αλέξανδρος Γρηγορίου και Δρ Ευάγγελος Χεκίμογλου. Ευρωπαίοι γράφουν τον 16ο και τον 17ο αιώνα ως εξής:

Θεσσαλονίκη: μαρτυρίες Ευρωπαίων περιηγητών
Χορεύτρια στην Θεσσαλονίκη, από παλαιά καρτ-ποστάλ

* 1547, Pierre Belon, Γάλλος ιατρός, φυσιοδίφης και από το 1560 καθηγητής στο Πανεπιστήμιο των Παρισίων:
Όταν αναχωρήσαμε από το όρος Άθως για να μεταβούµε στη Θεσσαλονίκη φθάσαμε εύκολα εκεί, σε δύο ημέρες. Η Θεσσαλονίκη είναι μεγάλη πόλη, πολύ φημισμένη και πλούσια, την οποία αναφέρει ο Απόστολος Παύλος.

Εκεί η πανώλη προσέβαλε τόσο τους κατοίκους, που εγκατέλειψαν την πόλη και τα υπάρχοντά τους. Οι Τούρκοι, ανάμεσα σε όλες τις άλλες εθνότητες, είναι αυτοί που δείχνουν τη μικρότερη επιθυμία να απομακρύνουν όσους προσβλήθηκαν από την πανώλη, γεγονός που παρατηρήσαμε.

* 1551, Nicolas de Nicolay, Γάλλος γεωγράφος και περιηγητής, θαλαμηπόλος και γεωγράφος των Βασιλικών Ανακτόρων:
Η κυριώτερη πόλη της Μακεδονίας είναι η Θεσσαλονίκη, η οποία εκλαϊκευμένα αποκαλείται Σαλονίκη.

Ακόμη και σήμερα είναι πολύ ξακουστή και πλούσια. Κατοικείται από τρεις ισχυρές εθνότητες, διαφορετικού θρησκεύματος: τους χριστιανούς Έλληνες, τους εβραίους και τους Τούρκους. Αλλά οι εβραίοι είναι περισσότεροι και όλοι τους πολύ πλούσιοι έμποροι. Διατηρούν στην πόλη 80 συναγωγές.

Θεσσαλονίκη: μαρτυρίες Ευρωπαίων περιηγητών
Η παραλιακή, σε καρτ-ποστάλ περίπου του 1900

* 1591, Gabriele Cavazza, γραμματέας σε ειδική αποστολή της Γερουσίας της Βενετίας. Το χρονικό του μετέφρασε και δημοσίευσε το 1947 ο Κωνσταντίνος Δ. Μέρτζιος σε πολυτονικό σύστημα που τηρούμε εις μνήμην του:
28 Μαΐου Τρίτη. Τὴν µίαν ὥραν τῆς ἡµέρας ἀνεχωρήσαµεν ἀπό τὸ Γένιτζε καὶ ἱππεύοντες πάντοτε ἀνάμεσα ἀπὸ μίαν πεδιάδα, ἡ ὁποία ἔχει µερικὰς ἀνωµαλίας, ὡς καὶ χαριτωμένους λόφους, ἐφθάσαµεν τὴν 19ην ὥραν εἰς Θεσσαλονίκην. Ἔξω τῆς πόλεως συνηντήσαµεν πολλά κάρρα, φορτωμένα µὲ ῥοῦχα, τὰ ὁποῖα µετέφερον ἔξω πρὸς καθαρισµὸν. Τὰ ῥοῦχα ταῦτα τὰ κάµνουν εἰς Θεσσαλονίκην διὰ λογαριασµὸν τοῦ Μεγάλου Αὐθέντου.

Εἰς τὴν Θεσσαλονίκην κατελύσαµεν εἰς ἕναν τεκέν πλησίον τῆς πύλης. Ἡ πόλις κεῖται μέρος μὲν ἐπὶ λόφου καὶ μέρος ἐπὶ πεδιάδος. Τὸ ἐπὶ τοῦ λόφου τµῆµα εἶναι ὀλίγον κατῳκηµένον. Ἐπ’ αὐτοῦ ὑπάρχει φρούριον, ὅπου διαµένει εἷς «δισδάρης» µε 300 «ἀζάπηδες». Ἡ πόλις ἔχει περίµετρον 7 µιλίων. Ἔχει ὡραίους καὶ πλατεῖς δρόµους καὶ εἰς καθ’ έναν ἀπ’ αύτοὺς ὑπάρχει καὶ µία βρύσις.

Τὸ νερὸ ἔρχεται µὲ ὑδραγωγοὺς ἀπὸ ἕνα χωριό, ὀνοµαζόµενον Cortacchi (Χορτιάτην). Εἰς τοὺς δρόµους ὑπάρχουν πολλαὶ κολῶναι, µερικαὶ ἐκ τῶν ὁποίων εἶναι ἀκέραιαι, ἄλλαι δὲ σπασµέναι, ὡς έπίσης καὶ ἀρκετοὶ τάφοι καὶ ἄλλοι πολύτιµοι λίθοι καὶ μάρμαρα πάρια. Ἀρκετὰς δὲ κολώνας βλέπει τις ἀπὸ πορφυρίτην λίθον ὡς καὶ ἀπὸ μάρμαρον μελανοπράσινον.

Ἡ πόλις ἔχει τριῶν εἰδῶν κατοίκους, ἤτοι Τούρκους, Ἑβραίους καὶ Χριστιανούς, ἀλλ’ οἱ περισσότεροι εἶναι Ἑβραῖοι. Εἴδοµεν κατὰ πρῶτον τὴν ἑκκλησίαν τῶν Ἀγγέλων ἡ ὁποία εἶναι καµωµένη εἰς στρογγυλὸν σχῆµα, ὡς τὸ Πάνθεον τῆς Ρώµης, καίτοι πολὺ µικροτέρα τούτου.

Τὴν ἐκκλησίαν ταύτην ἥρπασσαν πρὸ 7 µηνῶν ἀπὸ τοὺς Ἕλληνας καὶ τὴν µετέτρεψαν εἰς τζαµί. Κατόπιν ἐπεσκέφθηµεν τὴν ἐκκλησίαν τῆς ἁγίας Σοφίας, τὴν ἄλλοτε Μητρόπολιν, τὴν ὁποίαν πρὸ πολλῶν ἐτῶν ἔκαµαν τζαµί. Εἰς τὸ ἐσωτερικὸν ταύτης ὑπάρχουν ὀκτὼ κολῶναι ἀπὸ µάρµαρον µελανοπράσινον, ἤτοι ἀνὰ τέσσαρες ἑκατέρωθεν, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἀρκετὰ ὑψηλαὶ καὶ µεγάλης ἀξίας, ὁλόκληρος δὲ ἡ ἐκκλησία εἶναι ἐστρωµένη µὲ πάριον µάρµαρον.

Εἰς τὸ ἄνω µέρος φαίνεται ὅτι ὑπῆρχον ἁπανταχοῦ ψηφιδωτά, διότι οἱ Τοῦρκοι ἀφῆκαν πρὸς τὸ µέρος τοῦ θόλου ἕναν Θεὸν Πατέρα ἀνέπαφον, ὡς καὶ ἄλλας ἁγιογραφίας καἰ τινα ἑλληνικὰ γράµµατα. Ἡ ἐκκλησία αὕτη περιστοιχίζεται ἀπὸ µίαν στοὰν, στηριζοµένην ἐπὶ κολωνῶν.

Εἴδοµεν κατόπιν τὸ τόξον, τὸ άνεγερθὲν πρὸς τιµὴν τοῦ Τίτου Βεσπασιανοῦ (Ο Καίσαρ Γαλέριος ανήγειρε την Αψίδα του Θριάμβου του, την Καμάρα) τοῦ καταλαβόντος τὴν Ἱερουσαλήµ. Ἡ συνοικία αὕτη ὀνοµάζεται Καµάρα. Ὀλίγον ἄνωθεν τῆς συνοικίας ταύτης εἴδοµεν εἰς τὸ σπίτι ἑνὸς Τούρκου ἰδιώτου ὀρθίαν µίαν ἀκεραίαν κολώναν, σηµαντικοῦ µεγέθους, ἐκ λίθου πορφυρίτου, ἐπὶ τῆς κορυφῆς τῆς ὁποίας λέγεται ὅτι εἰς παλαιὰν ἐποχὴν ἦτο ἕνας ὄφις, λατρευόµενος ἀπὸ τοὺς κατοίκους ὡς θεός.

Μετέβηµεν κατόπιν εἰς τὴν ἑβραϊκὴν συνοικίαν, εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς ὁποίας ὑπάρχει ἓν µοναστήριον µὲ Ἑλληνορθοδόξους καλογραίας. Ὁ δρόµος οὗτος εἶναι ἀρκετὰ ἀκάθαρτος, τόσον διότι κατοικεῖται ἀπὸ αὐτὸν τὸν λαόν, ὅσον καὶ διότι εἶναι εἰς τὸ κατωφερὲς μέρος τῆς πόλεως, ὁπόθεν διέρχονται αἱ άκαθαρσίαι.

Κατήλθοµεν καὶ εἰς τὴν ἀκροθαλασσιάν, ὅπου δὲν ὑπάρχει λιµήν, ἀλλὰ µία ἀκρογιαλιὰ µὲ καλὸν ὅρµον, ὁ ὁποῖος καίτοι δὲν προφυλάσσεται ἀπὸ τὸν βορρᾶν, έν τούτοις δὲν ὑφίσταται τὴν ἐπήρειαν τῶν ἐξωτερικῶν ἀνέµων. Ὁ ὅρµος φυλάσσεται ἀπὸ δύο φρούρια, ὄχι πολὺ ἰσχυρά.

30 Μαΐου, Πέμπτη. Ἐπήγαµεν καὶ εἴδαµεν ἓν ἄλλο τζαµί, ποὺ ἦτο προτήτερα ἐκκλησία ἐντὸς τοῦ ὁποίου ὑπάρχουν πολλαὶ ὡραῖαι κολῶναι. Λέγουν ὅτι εἶναι ἐν ὅλῳ 366, µεταξὺ τῶν ὁποίων 10 ἀπὸ ποικιλόχρουν πορφυρίτην.

Θεσσαλονίκη: μαρτυρίες Ευρωπαίων περιηγητών
Η Καμάρα, η Θριαμβευτική Αψίδα του Γαλέριου, σε παλαιά καρτ-ποστάλ.

* 1609, William Lithgow, Σκώτος περιηγητής:
Η Θεσσαλονίκη βρίσκεται στην ακροθαλασσιά, ανάμεσα σε δύο ποταμούς, τον Χαβρία και τον Εχέδωρο. Είναι µια ευχάριστη, μεγάλη και θαυμάσια πόλη, γεμάτη µε κάθε είδους εμπόρευμα. Δεν υπολείπεται σε τίποτε από τη Νάπολι της Ιταλίας, εκτός από την ευγένεια.

Η πόλη της Θεσσαλονίκης έχει τώρα μετατραπεί σε διεθνές κέντρο των Εβραίων, οι οποίοι εδώ είναι απόλυτοι κύριοι υπό τον Σουλτάνο και κατέχουν τη μεγάλη ακατοίκητη έκταση που τους περιβάλλει.

Η πόλη βρίσκεται συνεχώς στα χέρια τους από τότε που ο Σουλεϊμάν κατέκτησε τη Βούδα στην Ουγγαρία, στις 20 Αυγούστου του έτους 1516. Σ’ αυτόν οι Εβραίοι δάνεισαν δύο εκατομμύρια νομίσματα και για ενέχυρο τους παραχωρήθηκε αυτή η πόλη και η επαρχία της.

Εδώ μιλούνε την εβραϊκή κατά τρόπο δημώδη και ως μητρική τους γλώσσα, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, και όχι οπουδήποτε αλλού στον κόσμο.

Θεσσαλονίκη: μαρτυρίες Ευρωπαίων περιηγητών
Ο Οίκος Τυφλών Θεσσαλονίκης, σε ελληνικό γραμματόσημο του 1977.

* 1686, Vincenzo Maria Coronelli, Ενετός χαρτογράφος και διδάκτορας της Θεολογίας στη Ρώμη:
Η κίνηση είναι αξιόλογη για την κατάσταση του τόπου. Υπάρχει αφθονία μεταξιού, μαλλιού, δερμάτων κάθε είδους, δημητριακών, σιταριού, βαμβακιού και σιδήρου.

Τις κυριώτερες υποθέσεις έχουν στα χέρια τους οι Εβραίοι, ειδικά την κατασκευή του υφάσματος για την ενδυμασία των Γενιτσάρων.

Αριθμούνται 48 τεμένη, μεταξύ των οποίων η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου που στηρίζεται σε υπέροχες κολόνες, που θυμίζουν τον ναό του Αγίου Παύλου, και η Αγία Σοφία που κατασκευάσθηκε από τον Αυτοκράτορα Ιουστινιανό.

Επίσης, υπάρχουν 30 εκκλησίες των Ελλήνων και 36 μεγάλες συναγωγές, χωρίς να υπολογίζονται άλλες μικρές.

Θεσσαλονίκη: μαρτυρίες Ευρωπαίων περιηγητών
Η παραλιακή με γραμμές του τραμ και τον Λευκό Πύργο, περίπου το 1915, σε παλαιά καρτ-ποστάλ.

* 1688, Olfert Dapper, Φλαµανδός γεωγράφος και συγγραφέας:
Ο κόλπος της Σαλονίκης, ονομαζόταν κατά την αρχαιότητα Κόλπος της Θεσσαλονίκης, Μακεδονικός, Θερµαϊκός και Θερµαίος.

Στο βάθος αυτού του κόλπου και στα ανατολικά του ποταμού Βαρδάρη, που ονομαζόταν Αξιός ή Βαρδάριος, είναι κτισμένη η μεγάλη και ξακουστή πόλη της Σαλονίκης. Έτσι αποκαλείται σήμερα, ενώ παλαιότερα ήταν γνωστή µε το όνομα Θεσσαλονίκη. Ένα τμήμα της βρίσκεται στον λόφο και ένα άλλο στην πεδιάδα.

Είναι από τις σπουδαιότερες πόλεις της Μακεδονίας και βρίσκεται από καιρό στην κατοχή των Τούρκων. Τα τείχη της είναι οχυρωμένα από την αρχαιότητα και προστατεύονται από 40 πύργους.

Έχει ένα πολύ όμορφο λιμάνι που προστατεύεται από τρία φρούρια. Η πόλη αριθμεί 48 τεμένη μεταξύ των οποίων και την παλιά εκκλησία του Αγίου Δημητρίου με τρία κλίτη, υποβασταζόμενα από όμορφες κολόνες.

Υπάρχει επίσης ο ναός της Αγίας Σοφίας, που κτίστηκε από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό και είναι επίσης τέμενος. Οι Έλληνες έχουν 30 εκκλησίες. Οι Εβραίοι 36 μεγάλες συναγωγές και πολλές μικρές.

Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ

Θεσσαλονίκη: μαρτυρίες Ευρωπαίων περιηγητών
Λούστροι στην Θεσσαλονίκη, από παλαιά καρτ-ποστάλ.

Η Θεσσαλονίκη του 19ου αιώνα εντυπωσιάζει τους Ευρωπαίους επισκέπτες. Στο τελευταίο αυτό σημείωμά μας συνοψίζονται οι σημαντικότερες μαρτυρίες τους από την εμβληματική μελέτη Γρηγορίου-Χεκίμογλου. Υπερβαίνει τις 4 σελίδες ώστε να ολοκληρώσει την εικόνα. Γράφουν κατά χρονολογική σειρά:

* 1801, Edward Daniel Clarke, Άγγλος αρχαιολόγος:
Στη Θεσσαλονίκη μας οδήγησαν στο σπίτι του κυρίου Charnaud, του Άγγλου προξένου.

Σε µία περίοδο που η πανούκλα βρισκόταν σε τέτοια έξαρση, οι πόρτες του σπιτιού του έμεναν κλειστές σε οποιονδήποτε ανεπιθύμητο επισκέπτη.

Ακόμη και οι προμήθειές του παραλαμβάνονταν κάθε μέρα µε µία περιστρεφόμενη μηχανή, όπως εκείνες που χρησιμοποιούνται στα μοναστήρια. Μας είπαν ότι η πανούκλα ήταν εντοπισμένη στα «παζάρια», στο χαμηλότερο τμήμα της πόλης, και στις συνοικίες που κατοικούσαν οι Εβραίοι µε τους οποίους δεν είχαν καμία επαφή.

Δυστυχώς, στο τμήμα εκείνο της πόλης βρισκόταν σχεδόν η μοναδική αξιοθέατη αρχαιότητα του τόπου, τα προπύλαια του αρχαίου ιπποδρόμου. Μας είπαν ότι μπορούσαμε να τα δούμε, αρκεί να ήμασταν προσεκτικοί και να µην δεχόμασταν να µας αγγίξει οιοδήποτε πρόσωπο.

Όπως συμβαίνει µε τις αρχαίες και σύγχρονες πόλεις της Ελλάδας, η οικτρή εσωτερική όψη της έρχεται σε αντίθεση µε την ομορφιά της εξωτερικής εμφάνισής της, καθώς υψώνεται αμφιθεατρικά στη λοφοπλαγιά που περιβάλλεται από κυπαρίσσια και άλλα αειθαλή δένδρα και θάμνους.

Η διοίκηση της Μακεδονίας εναποτίθεται στα χέρια ενός πασά µε τρεις ιππουρίδες. Μόνον η αστική δικαιοσύνη έχει υπεύθυνο έναν αξιωματούχο που ονομάζεται «μουλάς». Καθώς η επίσκεψή µας σε αυτόν τον τόπο ήταν σύντομη, τα όσα είχαμε ήδη δει από την κοινωνία των «Φράγκων» ήταν αρκετά για να µας κάνουν να λυπούμαστε που δεν μπορούσαμε να παρατείνουμε τη διαμονή µας, έστω και σε πείσμα της πανούκλας.

Όλα τα είδη τροφίμων είναι φτηνά στην αγορά της πόλης. Μία γαλοπούλα κοστίζει μόνον 25 παράδες. Μία χήνα είκοσι. Τα πουλιά είναι τόσο περιφρονημένα, που δύσκολα θα τα έτρωγαν και οι φτωχότεροι κάτοικοι. Το ψωμί είναι εξαιρετικό. Στο σπίτι του προξένου µας τρώγαμε καϊμάκι και φρέσκο βούτυρο.

Τρομερή ελονοσία εκδηλώνεται στην περίοδο του καλοκαιριού κοντά στις εκβολές όλων των ποταμών και στις ακτές των λιμνών, όπως και σε όλες τις πεδιάδες, ειδικά εκεί που καλλιεργείται βαμβάκι. Κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, το καλύτερο σχέδιο για τους Άγγλους που ζουν στην Εγγύς Ανατολή είναι να φροντίσουν ώστε η διαμονή τους να βρίσκεται όσο το δυνατόν κοντύτερα στις κορυφές των βουνών.

Θεσσαλονίκη: μαρτυρίες Ευρωπαίων περιηγητών
Ο τορπιλισμός του «ΦΕΤΙΧ ΜΠΟΥΛΕΝΤ» και η Απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, από κάρτα του 1912.

* 1806, William Martin Leake, Άγγλος αρχαιολόγος, τοπογράφος και στρατιωτικός:
Σε μισή ώρα κατεβήκαμε στην πεδιάδα της Θεσσαλονίκης και μετά µία ώρα φτάσαμε στο τουρκικό κοιμητήριο που περιβάλλει την πόλη και περιλαμβάνει πολλά θραύσματα από κίονες και σαρκοφάγους, σκορπισμένα ανάμεσα στις επιτύμβιες πλάκες.

Εισήλθαμε στη Βαρντάρ-Καπισί, δηλαδή στην πύλη του Βαρδάρη. Σε ένα δένδρο μπροστά της, κρέμεται το σώμα ενός ληστή. Τα τείχη της πόλης αποτελούνται εν μέρει στο κατώτερο τμήμα τους από αρχαία μάρμαρα και καθ’ όλες τις ενδείξεις παραμένουν στην ίδια θέση που είχαν κατά την αρχαιότητα.

Οι Τούρκοι και οι Εβραίοι είναι φειδωλοί μέχρι υπερβολής, ενώ η πολυτέλεια δεν είναι ασυνήθιστη στους νεαρούς Οσµανλήδες. Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης κατάγονται από τη μεγαλύτερη παροικία απ’ όσες εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα κατά την εποχή του διωγμού τους από την Ισπανία, στα τέλη του 15ου αι. Αλλά έκτοτε ένα σημαντικό τμήμα τους έγιναν Μουσουλμάνοι και σχημάτισαν µια ξεχωριστή τάξη, τους μαμίν, που είναι γενικά πλούσιοι χάρις στο εβραϊκό πνεύμα της φειδούς και της φιλοπονίας.

Η «Πολιτεία», δηλαδή η Ελληνική Κοινότητα, έχει επικεφαλής της τον Μητροπολίτη, ο οποίος μαζί µε τους άρχοντες ρυθμίζει όλες τις αστικές διαφορές, στις οποίες οι Τούρκοι δεν αναμειγνύονται, εκτός αν οι Χριστιανοί κρίνουν σκόπιμο να καταφύγουν στο Ιεροδικείο.

Υπάρχουν στη Θεσσαλονίκη πλούσιοι Έλληνες έμποροι, που οι περισσότεροι οφείλουν την ακώλυτη κατοχή και επαύξηση του πλούτου τους στην προστασία που τους παρέχουν τα ευρωπαϊκά προξενεία ως δραγουμάνους ή μπερατάριους.

Οι χειρώνακτες των τουρκικών οικογενειών, όπως οι καφετζήδες, οι τουντουτζήδες (καπνεργάτες)* και οι αχτζήδες (μάγειροι) παίρνουν περίπου δέκα πιάστρες (δώδεκα σελίνια) τον μήνα. Οι Ελληνίδες υπηρέτριες στις φράγκικες οικογένειες παίρνουν περίπου πενήντα γρόσια τον χρόνο μαζί με μερικά ρούχα και η διατροφή είναι επιπλέον.

Η κανονική τιμή του μεταξιού είναι πενήντα γρόσια η οκά και σχεδόν κάθε οικογένεια τρέφει μεταξοσκώληκες. Τα συνηθισμένα βαμβακερά και μάλλινα υφάσματα για την ένδυση του απλού λαού υφαίνονται επίσης κατ’ οίκον, καθώς και στα γύρω χωριά.

Εδώ παράγεται σημαντική ποσότητα βαμβακερών προσοψιών, μερικές φορές διακοσμημένων µε χρυσές κλωστές, για το «νίψιμον», το πλύσιμο, των ανώτερων τάξεων πριν και μετά το γεύμα, συνήθεια που ισχύει σε κάθε μέρος της Ελλάδας από την εποχή του Ομήρου.

Ένα άλλο προϊόν της πόλης είναι το μεταξωτό τούλι, για πουκάμισα και κουνουπιέρες. Ωστόσο, οι κυριότεροι βιοτεχνικοί κλάδοι είναι η βυρσοδεψία και η βαφή των δερμάτων, οι οποίοι βρίσκονται πλήρως στα χέρια των γενίτσαρων. Το εμπόριο της Θεσσαλονίκης έχει παρακμάσει πολύ στη διάρκεια του πολέμου ακόμη περισσότερο και από το 1797.

Το μοναδικό άξιο λόγου εξαγώγιμο προϊόν είναι ο καπνός, που αποστέλλεται από εδώ µε τα αυτοκρατορικά πλοία. Κανένα αγγλικό πλοίο δεν φόρτωσε εδώ στη διάρκεια των δώδεκα τελευταίων χρόνων. Οι μπέηδες έχουν τις αποθήκες τους γεμάτες καλαμπόκι, το οποίο, βάσει ενός φιρμανιού της Πύλης, απαγορεύεται να στέλνουν στις χριστιανικές χώρες.

Στο μεταξύ, η Πύλη απαιτεί µία συγκεκριμένη αναλογία του προϊόντος σε χαμηλή τιμή από όλες τις σιτοπαραγωγές περιοχές της Αυτοκρατορίας, μεταξύ των οποίων και από τη Μακεδονία, επικαλούμενη τον εφοδιασμό στόλων και στρατευμάτων. Σιτάρι τριών ή τεσσάρων χιλιάδων κιλών θα αποσταλεί στην Κωνσταντινούπολη μαζί µε όσο αριθμό βοοειδών ζητηθεί.

Θεσσαλονίκη: μαρτυρίες Ευρωπαίων περιηγητών
Νερουλάς στην Θεσσαλονίκη (φωτ. Felix J. Koch, 1905).

* 1807, Frédéric François Guillaume de Vaudoncourt, Γάλλος βαρόνος, στρατηγός και ιστορικός:
Φτάνουμε σε έξι ώρες στη Βέροια ή αλλιώς Καραβέροια. Από εδώ έως τη γέφυρα του Βαρντάρ η απόσταση είναι πέντε ώρες από τον κάμπο και έπειτα τρεις ως το Κοντογκρού και άλλες δύο µέσω του Λεπλί για τη Θεσσαλονίκη.

Η διαδρομή από τη Λάρισα στη Θεσσαλονίκη είναι 41½ ώρες. Υπάρχουν δύο διαδρομές εδώ. Η διαδρομή που ακολουθούν τα καραβάνια περνά από την Ελασσόνα από όπου µία πλευρική οδός οδηγεί στο Λιβάδι σε πεντέμισι ώρες και από εκεί σε άλλες έξι στην Κατερίνη. Η άλλη διαδρομή, που προτιμούν οι ταξιδιώτες και οι αγγελιοφόροι, διαρκεί µόνο 38 ώρες μέσα από την κοιλάδα των Τεμπών.

* 1809, John Galt, Σκοτσέζος μυθιστοριογράφος:
Οι Έλληνες και οι Φράγκοι κατοικούν στα χαμηλότερα τμήματα της πόλης, οι Εβραίοι στα μεσαία και οι Τούρκοι στα υψηλότερα. Υπάρχει ένας δρόμος που καταλαμβάνουν κυρίως σιδηρουργοί, η καταγωγή των οποίων ανάγεται στην Αίγυπτο. Εμφανίζονται ως μουσουλμάνοι, αλλά οι Τούρκοι δεν τους θεωρούν αληθινούς πιστούς.

Η πόλη διοικείται από τον µπέη και τον μουλά. Ο μπέης διοικεί επίσης και την επαρχία. Υπάρχει και ένας αγάς των Γενιτσάρων, που είναι ο ειδικός προστάτης των Εβραίων. Οι αξιωματούχοι αυτοί συνήθως αντικαθίστανται κάθε χρόνο. Οι Έλληνες έχουν τους δικούς τους αξιωματούχους, οι οποίοι κανονίζουν τις υποθέσεις τους απευθείας µε τον διοικητή.

Τα σιτηρά αποτελούν το βασικό εξαγωγικό προϊόν των εύφορων περιχώρων του κόλπου. Μόνο το σιτάρι που μεταφέρεται κάθε χρόνο µε τα πλοία ξεπερνά τις πεντακόσιες χιλιάδες μπούσελ [17.500 τόνους]. Τελευταία, στις παρακείμενες περιοχές καλλιεργείται πολύ το βαμβάκι. Στις μέρες µας αποστέλλονται διά ξηράς στη Γερμανία πάνω από σαράντα χιλιάδες φορτία. Το μετάξι συλλέγεται κάθε χρόνο στα περίχωρά της. Υπολογίζεται ότι το βάρος του ξεπερνά τις εξήντα χιλιάδες λίβρες.

Παλαιότερα εξάγονταν στη Γαλλία μεγάλες ποσότητες μαλλιού άριστης ποιότητας. Όμως, το εμπόριο αυτό έχει πλέον διακοπεί εντελώς. Οι Αλβανοί διαμεσολαβητές αγοράζουν όλη την ποσότητα μαλλιού στην ενδοχώρα και το αποστέλλουν διά ξηράς στη Γερμανία. Ο καπνός εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό εμπορικό κλάδο στη Θεσσαλονίκη. Ωστόσο, δεν έχει πλέον τη σημασία που του απέδιδαν κάποτε.

Ίσως η αυξανόμενη ζήτηση για βαμβάκι και το γεγονός ότι η καλλιέργειά του είναι λιγότερο κοπιαστική και πιο παραγωγική, έχουν συμβάλει στη μείωση της καλλιέργειας του καπνού. Η αξία της ποσότητας καπνού που πουλιόταν στην περιοχή αυτή πριν από πέντε χρόνια υπολογίζεται σε ογδόντα χιλιάδες λίρες στερλίνες. Ωστόσο, σήμερα δεν ανέρχεται ούτε στα δύο τρίτα αυτού.

Οι κάτοικοι αρχίζουν πάλι να έχουν κάποια μικρή αίσθηση των δημόσιων διασκεδάσεων. Έχουν κατασκευάσει ένα περίπτερο κοντά στην ακροθαλασσιά, στο τέλος μίας σύντομης και ευχάριστης διαδρομής από τη δυτική πύλη της πόλης, όπου οργανώνουν εκδρομές το καλοκαίρι. Η Θεσσαλονίκη, έπειτα από την Αθήνα, διαθέτει τα ομορφότερα κατάλοιπα της αρχαιότητας που συναντήσαμε ποτέ.

Θεσσαλονίκη: μαρτυρίες Ευρωπαίων περιηγητών
Η Πλατεία Αριστοτέλους, από παλαιά καρτ-ποστάλ 

* 1810, Charles Robert Cockerell, Άγγλος αρχιτέκτονας, αρχαιολόγος και συγγραφέας:
Όλη η ακτή κατά μήκος του Κόλπου της Θεσσαλονίκης προς τα ανατολικά είναι µια τεράστια σιτοπαραγωγός περιοχή που εφοδιάζει σε μεγάλο ποσοστό την Ελλάδα.

Ο δρόμος για την Αθήνα είναι προς το παρόν επικίνδυνος. Ο κύριος Charnaugh λέει ότι οι Αλβανοί ληστές κυκλοφορούν σε συμμορίες.

Μετά το γεύμα είχα την ευχαρίστηση να κάνω έναν περίπατο στην πόλη, στην οποία είδαμε αρκετές ελληνικές εκκλησίες, που είχαν μετατραπεί σε τεμένη. Η µία από αυτές, του Αγίου Δημητρίου, είχε μεγάλο μέγεθος. Εκεί είδαμε αρκετά από το είδος των ψηφιδωτών που χρησιμοποιήθηκαν και στην Αγία Σοφία.

Βρήκα στις αυλές των δύο εκκλησιών επισκοπικούς άμβωνες πλούσια διακοσμημένους. Είδαμε και τις αρχαιότητες, τη θριαμβική αψίδα και τις Καρυάτιδες [την αψίδα του Γαλερίου και τις Ινκαντάδας], καθώς και μερικά γλυπτά που ήταν πολύ όμορφα, στο ανατολικό τείχος, κοντά σε µια πύλη.

Η εκκλησία της Αγίας Σοφίας στο εσωτερικό έχει πλούσια ψηφιδωτά. Στη μορφή του Χριστού έχουν επικολληθεί χρυσές ψηφίδες. Οι μορφές των αγίων διατηρούνται και στο ιερό η Παρθένος. Υπάρχουν πολλές αρχαίες εκκλησίες στη Θεσσαλονίκη.

Κατά τη γνώμη του το βάρος του κεφαλικού φόρου πέφτει κυρίως στους φτωχούς, οι οποίοι πληρώνουν σημαντικά μεγαλύτερη αναλογία σε σχέση µε τους πλούσιους. Οι Εβραίοι πληρώνουν λιγότερα, χάρη σε µια συμφωνία που έκαναν µε τους Τούρκους, όταν κατέφθασαν από την Ισπανία.

Είχαν σημαντικά προνόμια, τα οποία µε την πάροδο του χρόνου εκφυλίστηκαν και τώρα πάσχουν από μεγάλη φτώχεια. Ασχολούνται κυρίως µε τις τράπεζες και την εμπορική διαμεσολάβηση. Οι πασάδες και οι μπέηδες δανείζονται ανελέητα από αυτούς, έπειτα πληρώνουν ένα μέρος του χρέους, αλλά πάντοτε μένουν 20.000–30.000 ή 10.000 υπόλοιπο, το οποίο στην πράξη καταστρέφει τους δυστυχείς τραπεζίτες.

Οι Έλληνες έχουν τη φιλοδοξία να ξεχωρίσουν και να βελτιωθούν. Οι Έλληνες έμποροι που εγκαταστάθηκαν στο Λιβόρνο, στη Βιέννη και σε άλλες πόλεις έχουν ιδρύσει ελληνικά σχολεία, στα οποία διδάσκονται τα ελληνικά γράμματα και οι βασικές αρχές της φιλοσοφίας. Υπάρχουν δύο σχολεία στη Θεσσαλονίκη, δύο στη Μυτιλήνη και ένα στη Σμύρνη.

Θεσσαλονίκη: μαρτυρίες Ευρωπαίων περιηγητών
«Πλατεία» στην Παλιά Πόλη. Από το Γαλλικό Λεύκωμα «EN GRECE» του 1937.

* 1812, Henry Holland, Άγγλος ιατρός και περιηγητής:
Μόνο η Κωνσταντινούπολη, και ίσως η Αδριανούπολη, ξεπερνούν τη Θεσσαλονίκη σε πληθυσμό. Όσον αφορά το εύρος του εμπορίου της, μόνον η πρωτεύουσα την ξεπερνά.

Η γενική κατάσταση της πόλης και το μεγαλείο της εξωτερικής εμφάνισής της έχουν ήδη αναφερθεί. Το εσωτερικό της Θεσσαλονίκης παρουσιάζει την ασυμμετρία και τις δυσμορφίες που είναι συνήθεις στις τουρκικές πόλεις. Η απότομη ανηφόρα στον λόφο ελαττώνει αυτή την ασχήμια στο άνω τμήμα της πόλης.

Συνολικά, σε ό,τι αφορά την καθαριότητα και την εσωτερική άνεση, η σύγκριση µε άλλες μεγάλες και πολυπληθείς πόλεις της Τουρκίας είναι υπέρ της Θεσσαλονίκης. Σίγουρα κερδίζει κατά πολύ στη σύγκριση, αν θέσουμε ως κριτήριο ανωτερότητας την επιχειρηματική δραστηριότητα. Εκτός από τις συνοικίες όπου κατοικούν οι επιφανείς Τούρκοι, υπάρχει µία γενική εικόνα ζωντάνιας και κίνησης, αντίθετη προς τη μονοτονία των τουρκικών πόλεων.

Οι αποβάθρες είναι γεμάτες εμπορεύματα. Πλήθος ανθρώπων απασχολούνται στα πλοία και τις αποθήκες, ενώ τα παζάρια είναι πλήρως εφοδιασμένα και μονίμως γεμάτα µε αγοραστές και πωλητές. Η τεράστια και ξαφνική εισροή εμπορευμάτων στο λιμάνι παρείχε µία ιδιαίτερα ευνοϊκή ευκαιρία.

Το ύφος της αρχιτεκτονικής στη Θεσσαλονίκη είναι τελείως τουρκικό. Τα παζάρια, τα οποία βρίσκονται στο χαμηλότερο τμήμα της πόλης, είναι πολύ εκτεταμένα και σχηματίζουν μερικούς επιμήκεις, αλλά στενούς δρόμους. Οι έμποροι είναι κυρίως Έλληνες και Εβραίοι σε μεγάλη αναλογία οι τελευταίοι. Στα παζάρια παρατηρήσαμε ότι υπήρχε τεράστια αφθονία χαβιαριού, που εκτίθονταν προς πώληση.

Ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης ίσως ξεπερνά στην παρούσα φάση τις εβδομήντα χιλιάδες ψυχές. Υπολογίζεται ότι ο αριθμός των ελληνικών οικογενειών στη Θεσσαλονίκη είναι περίπου δύο χιλιάδες. Το μεγαλύτερο τμήμα του ελληνικού πληθυσμού ασχολείται µε το εμπόριο και πολλοί από τους Έλληνες εμπόρους που κατοικούν εδώ έχουν αποκτήσει σημαντικές περιουσίες από αυτή την πηγή.

Το εμπόριο που διεξάγουν είναι ως έναν βαθμό εξαρτημένο από το εμπόριο των Φράγκων εμπόρων της Θεσσαλονίκης, αλλά επιπροσθέτως διατηρούν ισχυρούς και ανεξάρτητους δεσμούς µε τη Γερμανία, την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, τη Μάλτα και µε διάφορες περιοχές της Ελλάδας.

Δεν έχουν τόσο μεγάλη φήμη στα γράμματα όσο οι συμπατριώτες τους στα Ιωάννινα, αλλά έχω επισκεφθεί τα σπίτια ορισμένων εμπόρων της Θεσσαλονίκης στα οποία υπήρχαν μεγάλες συλλογές βιβλίων που περιλάμβαναν όχι µόνο τη ρωμαϊκή γραμματεία μα και της Ευρώπης.

Οι Εβραίοι αποτελούν μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού της πόλης. Ο αριθμός των σπιτιών που καταλαμβάνουν υπολογίζεται σε τρεις µε τέσσερις χιλιάδες. Η κοινότητα έχει ισπανική καταγωγή και είναι εγκαταστημένη εδώ υπό συγκεκριμένους όρους προστασίας και προνομίων, που φαίνεται ότι τηρούνται πιστά από την πλευρά των Τούρκων.

Οι Εβραίοι της ανώτερης τάξης κερδίζουν τα προς το ζην κυρίως ως μεσίτες ή ως λιανέμποροι στα παζάρια. Οι περισσότεροι απασχολούνται ως αχθοφόροι στις αποβάθρες και σε άλλες παρόμοιες εργασίες. Επιδεικνύουν και εδώ την ίδια δραστήρια φιλοπονία, όπως παντού αλλά η φήμη των δόλιων συνηθειών τους πάει μαζί µε την εργατικότητά τους.

Ο φράγκικος πληθυσμός περιορίζεται στις χαμηλότερες συνοικίες της πόλης, αλλά πρόσφατα έχει αυξηθεί, λόγω της αύξησης του εμπορίου. Οι Γερμανοί και Γάλλοι κάτοικοι είναι περισσότεροι από τους Άγγλους.

Του Ν. Ι. Μέρτζου

Διαβάστε επίσης

Close